नानजिंग, चीन / मेना न्यूजवायर / — एका जागतिक अभ्यासात असे आढळून आले आहे की, हवामान बदलामुळे नद्यांमधील ऑक्सिजनची सातत्याने घट होत आहे, ज्यामुळे जलचर, पाण्याची गुणवत्ता आणि जैव-रासायनिक चक्रांना आधार देणाऱ्या गोड्या पाण्याच्या परिसंस्थांवर दबाव वाढत आहे. 'सायन्स ॲडव्हान्सेस'मध्ये १५ मे रोजी प्रकाशित झालेल्या या पीअर-रिव्ह्यूड संशोधनात, जगभरातील नदी प्रणालींमधील विरघळलेल्या ऑक्सिजनच्या दीर्घकालीन प्रवृत्तींचा अभ्यास करण्यात आला आणि विश्लेषण केलेल्या बहुतेक टप्प्यांमध्ये त्यात व्यापक घट आढळून आली.
चायनीज ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेसच्या नानजिंग इन्स्टिट्यूट ऑफ जिओग्राफी अँड लिम्नोलॉजी येथील प्रा. शी कुन यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधकांनी १९८५ ते २०२३ या कालावधीत २१,४३९ नदीच्या टप्प्यांचे विश्लेषण केले. या संघाने उपग्रह निरीक्षणे, हवामान डेटा आणि मशीन-लर्निंग स्टॅकिंग अल्गोरिदमचा वापर करून जवळपास चार दशकांमधील विरघळलेल्या ऑक्सिजनच्या नमुन्यांची पुनर्रचना केली, ज्यामुळे वाहत्या पाण्यातील बदलांचे जागतिक मूल्यांकन उपलब्ध झाले.
अभ्यासात असे आढळून आले आहे की नदी परिसंस्था दर दशकात सरासरी ०.०४५ मिलिग्रॅम प्रति लिटर या दराने ऑक्सिजन गमावत आहेत, आणि अभ्यास केलेल्या नदीच्या ७८.८ टक्के भागांमध्ये ऑक्सिजनची कमतरता जाणवत आहे. विरघळलेला ऑक्सिजन मासे, अपृष्ठवंशीय प्राणी आणि इतर जलचर जीवांसाठी अत्यावश्यक आहे, तसेच तो पोषकद्रव्य चक्र आणि नदीचे आरोग्य घडवणाऱ्या रासायनिक प्रक्रियांवरही प्रभाव टाकतो.
उष्णकटिबंधीय नद्यांमध्ये सर्वाधिक असुरक्षितता दिसून येते.
२० अंश दक्षिण आणि २० अंश उत्तर अक्षांशांदरम्यानच्या उष्णकटिबंधीय नद्यांमध्ये, ज्यात भारतातील नदीप्रणालींचाही समावेश आहे, ऑक्सिजनची सर्वात गंभीर घट आढळून आली. या अभ्यासात असे आढळले की, या नद्यांना अधिक असुरक्षिततेचा सामना करावा लागतो, कारण अनेक नद्यांमध्ये ऑक्सिजनची पातळी आधीच कमी आहे आणि त्याचबरोबर ऑक्सिजनची घट होण्याचा वेगही वाढत आहे. या एकत्रित परिणामामुळे हायपोक्सियाचा धोका वाढतो; ही एक अशी स्थिती आहे ज्यात ऑक्सिजनची पातळी अनेक जलचरांना आवश्यक असलेल्या पातळीपेक्षा कमी होते.
उच्च अक्षांशांवरील नद्या हे ऑक्सिजनच्या कमतरतेचे मुख्य केंद्र असतील या अपेक्षेपेक्षा निष्कर्ष वेगळे होते, कारण ते प्रदेश वेगाने उष्ण होत आहेत. त्याऐवजी, या अभ्यासात उष्णकटिबंधीय नद्या ही अशी क्षेत्रे म्हणून ओळखली गेली, जिथे आधीपासूनच कमी असलेल्या ऑक्सिजनची पातळी आणि ऑक्सिजनच्या पातळीत सतत होणारी घट या दोन्हींमुळे सर्वाधिक एकत्रित धोका आहे. लेखकांनी प्रवाहाच्या स्थितीच्या भूमिकेचेही मूल्यांकन केले आणि असे आढळले की, सामान्य प्रवाहाच्या स्थितीच्या तुलनेत कमी-प्रवाह आणि उच्च-प्रवाह दोन्ही काळात ऑक्सिजनच्या कमतरतेचा दर कमी होता.
तापमानवाढ हे मुख्य कारण असल्याचे ओळखले गेले.
या अभ्यासानुसार, निरीक्षित ऑक्सिजनच्या घटीपैकी ६२.७ टक्के घट ही हवामानामुळे ऑक्सिजनच्या विद्राव्यतेत झालेल्या घटीमुळे झाली, जी ही भौतिक मर्यादा दर्शवते की थंड पाण्यापेक्षा उष्ण पाण्यात कमी ऑक्सिजन सामावतो. तापमान, प्रकाश आणि पाण्याचा प्रवाह यांसारख्या घटकांद्वारे मोजल्या जाणाऱ्या परिसंस्थेच्या चयापचय क्रियेमुळे या घटीमध्ये १२ टक्के वाटा होता. उष्णतेच्या लाटांमुळे जागतिक स्तरावर नद्यांमधील ऑक्सिजनची घट २२.७ टक्क्यांनी झाली आणि सरासरी तापमानाच्या तुलनेत या घटनांमुळे ऑक्सिजन घटण्याचा दर प्रति दशकात प्रति लिटर ०.०१ मिलिग्रॅमने वाढला.
संशोधनात असेही आढळून आले की, धरणामुळे जलाशय परिसरातील ऑक्सिजनच्या प्रवाहात बदल होतो आणि जलाशयाच्या खोलीनुसार त्याचे वेगवेगळे परिणाम दिसून येतात. उथळ जलाशयांमुळे ऑक्सिजनची घट अधिक वेगाने होते, तर खोल जलाशयांमुळे ऑक्सिजनची हानी कमी होते. हा अभ्यास जागतिक नद्यांमधील हवामानाशी संबंधित बदलांचे मोजमाप करण्यासाठी एक व्यापक आधार प्रदान करतो आणि गोड्या पाण्याच्या परिसंस्थेच्या आरोग्याचा एक मुख्य निर्देशक म्हणून विरघळलेल्या ऑक्सिजनवर लक्ष ठेवण्याचे महत्त्व अधोरेखित करतो.
हवामान बदलामुळे नद्यांमधील ऑक्सिजन घटत आहे ही पोस्ट सर्वप्रथम अरब प्रेसवायरवर प्रसिद्ध झाली.